هرات : يكى از شهرهاى چهارگانهء مهم خراسان بود كه در عصر قبل الاسلام هم شهرت داشت ، و در دورهء اسلامى هم بر ان وضع آبادان ماند ، و بقول بشارى : هرات پايتخت بزرگ و بوستان اين طرف و پيدايشگاه انگورهاى خوب و ميوه‌هاى پسنديده و بسيار آبادان و پرنفوس و داراى روستاهاى فراوان و مردمى اديب و هوشيار بود ، كه كهندزوربض داشت و دروازهاى ربض مقابل دروازهاى نفس شهر بود بدين نامها : در زياد به طرف نشاپور و غرب - در پيروز به جنوب كه اصطخرى آن را در فيروزآباد گفته - در سراى به طرف بلخ و شمال - در خشك بسوى غور و شرق . مسجد جامع در وسط شهر واقع بود ، و بازارهاى بزرگ داشت ، و پل هرات هم مشهور بود . « 1 » ازين دروازها فقط دروازهء شمالى آهنين بود و باقى از چوب . قصر امير در سمت غربى بفاصله يك فرسخ در خارج شهر و در محل خراسان آباد طرف پوشنگ واقع و تقريبا تمام شهر به ديوار بيرونى محاط بود كه در فاصله سى گام از ديوار درونى ساخته بودند ، مسجد جامع در مركز شهر و محابس در سمت غربى مسجد و بازارها در قرب دروازها و اطراف مسجد واقع ، و ابنيهء هرات همه از گل بود ، و معبد آتش‌پرستان بنام سرشك بر قلهء كوه و كليساى ترسايان بين كوه و شهر وقوع داشت . « 2 » مولف حدود العالم گويد : كه هرى شهرى بزرگست ، و شهرستان وى سخت استوار است و او را قهندز و ربض است و مزگت جامع اين شهر آبادانتر مزگتهاست بمردم از همه خراسان . « 3 » هرات از نظر سرسبزى حومه و اطراف آن بقول بشارى بوستان خراسان بود ، و انهار فراوانى داشت ، كه ما در قسمت سيستم آبيارى در همين فصل قبلا شرح داديم . پوشنگ و قادس بقول ماركوارت هريو و پوشنگ و بادغس ( وتگس ارمنى ) بعد از 486 م كه

--> ( 1 ) - احسن التقاسيم 307 ( 2 ) - اصطخرى 364 و ابن حوقل 2 / 437 ( 3 ) - حدود العالم 57